أبو ريحان البيروني ( مترجم : احمد آرام )
86
تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى )
كه آن قوس را با دو خط eB و eG يافتهاند . عملا اندازهگيرى از راه مركز عالم ناشدنى است ، چه به آن دسترس نداريم ، ولى در صورتى كه He و HA معلوم باشد ، مىتوانيم آنچه را در H بهدست آوردهايم به e انتقال دهيم . BH را امتداد مىدهيم و عمود eZ را بر آن فرود مىآوريم كه اندازهء آن جيب زاويهء ZBe در دايرهاى است كه نصف قطر آن eB بوده باشد . و نيز GH را امتداد مىدهيم و از e عمودى بر آن فرود مىآوريم كه ممكن نيست اين عمود بر eZ منطبق شود ؛ چه اگر چنين چيزى ممكن باشد ، eZT عمود فرود آمدهء از e بر GT خواهد بود و لازم مىآيد كه در مثلث HZT دو زاويهء قائمه T و Z باشد كه چنين چيزى شدنى نيست ؛ و چون زاويهء Z قائمه است ، ناچار زاويهء T حادّه مىشود ، و پايهء عمود فرود آمده از e [ بر GT ] ميان T و H واقع مىشود . فرض كنيم اين عمود eKM باشد كه جيب زاويهء HGe در چنان دايره است . چون eK وتر مثلّث قائم الزّاويهء با اضلاع eZ و ZK است ، از eZ بزرگتر است ؛ و چون eK پارهاى از eM است ، بزرگى eM از eZ بيشتر از بزرگى eK از eZ مىشود ؛ بنابراين ، زاويهء G بزرگتر از زاويهء B ، و زاويهء AHB كه متمّم ارتفاع منقلب صيفى است كه عملا مىيابيم ، بر زاويهء AeB كه متمّم ارتفاع نسبت به مركز است ، به اندازهء زاويهء اختلاف منظر HBe فزونى خواهد داشت . و بههمينگونه ، زاويهء AHG مربوط به منقلب شتوى ، به اندازهء hbe بر زاويهء AHG فزونى پيدا مىكند . براى پيدا كردن متمّم ارتفاع نسبت به مركز عالم ، بايد دو اختلاف منظر را از متمّمهاى ارتفاع بكاهيم ، و چون چنين كنيم و سپس تفاضل ميان آن دو [ يعنى متمّم ارتفاع نسبت به مركز عالم ] را بهدست آوريم ، اين تفاضل از تفاضل ميان دو متمّم ارتفاع پيش از كاستن دو اختلاف منظر از آنها ، به دليل بزرگتر بودن زاويهء G از زاويهء B كمتر خواهد شد . بنابراين لازم مىآيد كه ميل در نزد هنديان كمتر از آن اندازه باشد كه رصدكنندگان ديگر يافتهاند . و اگر سخن وارونه كنند و بگويند كه رصد هنديان با اختلاف منظر تعديل شده